Szachownica kostkowata to jedna z najrzadszych i najbardziej zagrożonych roślin w Polsce. Gdzie rośnie ten niezwykły gatunek?

Szachownica kostkowata (Fritillaria meleagris) zachwyca nas swoim niezwykłym wyglądem i rzadkością występowania. W Polsce możemy ją podziwiać niemal wyłącznie na wilgotnych łąkach Podkarpacia. W Polskiej Czerwonej Księdze Roślin posiada status CR (krytycznie zagrożony). Przez terytorium naszego kraju przebiega północna granica jej geograficznego zasięgu.

Wyjątkowy wygląd i biologia szachownicy kostkowatej

Szachownica kostkowata to bylina cebulowa należąca do rodziny liliowatych. Jej kwiaty przypominają kształtem tulipany skierowane kielichem ku ziemi. Płatki mają zazwyczaj kolor ciemnoczerwony lub fioletowy z charakterystycznym wzorem szachownicy. Spotykamy też rzadsze okazy o białych kwiatach. Anglicy ze względu na kształt pąków nazywają tę roślinę głową węża. Roślina ta dorasta ostatecznie do około 40–60 centymetrów wysokości.

Kiedy kwitnie szachownica kostkowata?

Cykl życia szachownicy jest bardzo specyficzny i wymaga od cierpliwości w obserwacji. Młoda roślina przez pierwsze lata pozostaje płonna i nie wytwarza kwiatów. Na pierwszy kwiat musimy czekać aż pięć lub sześć lat. Kwitnienie przypada zazwyczaj na przełom kwietnia i maja i trwa bardzo krótko. Trwa ono zazwyczaj od czterech do sześciu dni. Roślina zapylana jest głównie przez trzmiele oraz pszczoły. Po wysianiu nasion w połowie czerwca część nadziemna szachownicy zamiera. W Polsce gatunek ten nie jest mylony z żadnym innym.

Gdzie dokładnie rośnie szachownica w Polsce?

Naturalne stanowiska szachownicy kostkowatej w naszym kraju ograniczają się obecnie do okolic Przemyśla. Spotykamy ją przede wszystkim w dolinach rzek Wiar oraz Wisznia. Główne miejsca występowania to miejscowości Krówniki, Starzawa i Stubna. Roślina preferuje trwale lub okresowo wilgotne i żyzne łąki kośne. Takie tereny są często wiosną zalewane przez rzeki. Dawniej szachownica występowała naturalnie również w innych częściach Polski. Stanowiska na północy i zachodzie kraju niestety wygasły wiele lat temu. Botanicy uznają stanowiska nad Notecią i Biebrzą za sztucznie założone. Podkarpacie pozostaje zatem jedynym regionem z jej naturalną populacją.

Gdzie poza okolicami Przemyśla próbowano sadzić te rośliny?

Poza okolicami Przemyśla szachownica kostkowata występuje na stanowiskach, które eksperci uznają za antropogeniczne, czyli powstałe w wyniku celowego lub przypadkowego działania człowieka. Takie miejsca znajdują się w okolicach Czarnkowa nad Notecią oraz w miejscowości Sławno.

Innym ważnym miejscem jest Kotlina Biebrzy, gdzie w latach 90. XX wieku założono specjalne stanowisko zastępcze, które udaje się utrzymywać do dzisiaj. Choć roślina ta występuje naturalnie jedynie na Podkarpaciu, próby jej sadzenia i uprawy są prowadzone również w ramach ochrony ex situ w wielu ogrodach botanicznych na terenie całego kraju. Przykładem miejsca zajmującego się jej uprawą w bliskim sąsiedztwie naturalnych siedlisk jest Arboretum w Bolestraszycach.

Dlaczego szachownica kostkowata jest tak rzadka?

Eksperci uznają szachownicę kostkowatą za gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem. Wiele jej dawnych siedlisk zajęły pola uprawne i osiedla mieszkaniowe. Niekorzystny wpływ ma również osuszanie podmokłych łąk, na których dotąd rosła. Do głównych zagrożeń dla tego gatunku zaliczamy:

• zajmowanie siedlisk pod uprawy;
• osuszanie podmokłych terenów;
• zaprzestanie tradycyjnego koszenia łąk;
• zarastanie terenu krzewami.

W dolinie Sanu populacja tej rośliny zmniejszyła się aż o 80 procent. Nieużytkowane tereny szybko zarastają krzewami i lasem. Ten proces sukcesji ekologicznej uniemożliwia rozwój szachownicy. Turyści i fotografowie często wydeptują te delikatne rośliny w okresie kwitnienia. Niestety zdarza się również wykopywanie cebulek do przydomowych ogródków.

Jak chronimy szachownicę kostkowatą?

Roślina ta podlega w Polsce ścisłej ochronie gatunkowej. W Polskiej Czerwonej Księdze Roślin posiada status CR (krytycznie zagrożony). Najważniejsze stanowiska są zabezpieczone w formie rezerwatów przyrody. Należą do nich rezerwaty Szachownica w Krównikach, Stubnie oraz Starzawa. W rezerwatach stosujemy ochronę czynną polegającą na regularnym koszeniu łąk. Usunięcie biomasy pozwala zachować odpowiednie warunki dla tego gatunku. Działania ochronne obejmują również uprawę szachownicy w ogrodach botanicznych. Przykładem takiego miejsca jest Arboretum w Bolestraszycach koło Przemyśla. Takie działania nazywamy ochroną ex situ. Specjaliści dążą też do poprawy stanu łąk sąsiadujących z rezerwatami. Ma to umożliwić roślinie naturalne rozprzestrzenianie się.