Cis pospolity (Taxus baccata) od wieków fascynuje ogrodników i miłośników przyrody. Ma niezwykle elegancki pokrój, imponującą długowieczność i odporność, ale jednocześnie skrywa jedną z najsilniejszych toksyn świata roślin. Właśnie ta trucizna stała się jednak podstawą ważnych leków onkologicznych. Odkrywamy niezwykłą, podwójną naturę cisa.
Spis treści
Cis pospolity. Jak wygląda ta niezwykła roślina i gdzie rośnie?
Cis to zimozielony krzew lub drzewo o miękkich igłach, ciemnozielonej barwie i bardzo powolnym wzroście. Dzięki temu łatwo wpasowuje się w ogrody ozdobne i formalne żywopłoty. W naturze potrafi dożyć nawet kilku tysięcy lat, co czyni go jednym z najdłużej żyjących gatunków na świecie. Niektóre najstarsze cisy świata liczą ponad 2000–3000 lat i rosły tam, gdzie odbywały się ważne ceremonie religijne. Drzewa traktowano niemal jak świadków historii. Rośnie w cieniu drzew, dobrze znosi mrozy, a jego drewno od wieków cenili rzemieślnicy.
Na działkach sadzimy cisy chętnie, bo są odporne i niezwykle dekoracyjne. Warto jednak pamiętać, że ich piękno idzie w parze ze skrajną ostrożnością. Jeszcze przed posadzeniem poznajmy ich właściwości.
Ochrona naturalnych stanowisk cisa w Polsce
W Polsce naturalne stanowiska cisów objęte są ochroną. Jest to roślina, która ochroną została objęta już w XV wieku. Król Władysław Jagiełło nakazał ochronę cisa w 1423 roku.
Współcześnie jednym z najważniejszych rezerwatów cisa jest Rezerwat Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego w Borach Tucholskich. Jest to najstarszy rezerwat na ziemiach polskich i jeden z najstarszych w Europie. Kolejny ważne miejsce ochrony to Rezerwat przyrody Cisy – leśny rezerwat położony w Sudetach Środkowych, w gminie Bardo. Inne miejsca ochrony naturalnych stanowisk cisa to m.in. Rezerwat Cisy w Mogilnie (Małopolska), Rezerwat Cisy w Hucie Starej (woj. śląskie), Cisy w Nowej Wsi (Podkarpacie), Cisy w Czarnem (Pomorze).
Dlaczego cis jest tak silnie trujący? Najważniejsze informacje o taksynach
Za toksyczność cisa odpowiada mieszanina alkaloidów zwanych taksynami – związków porażających układ nerwowy i krążenia. Ich działanie jest szybkie i nieodwracalne. Organizmowi trudno z nimi walczyć, ponieważ działają nawet w niewielkich dawkach.
Taksyny pojawiają się w całej roślinie i utrzymują aktywność także po ścięciu lub wysuszeniu pędów. To dlatego cis uchodzi za jedną z najbardziej trujących roślin Europy. Dla ludzi zagrożeniem jest głównie przypadkowe spożycie igieł lub nasion. Dla zwierząt niebezpieczny bywa nawet kontakt z opadłymi gałązkami.
Zobacz także: Tojad to najbardziej trująca roślina w Polsce. Jednak z upodobaniem sadzimy ją w ogrodach
Które części cisa mogą zagrażać zdrowiu ludzi i zwierząt?
Najbardziej toksyczne są igły oraz nasiona ukryte w czerwonych osnówkach. Te czerwone „jagódki” często wprowadzają w błąd – mięsista osnówka sama w sobie jest nietrująca, ale znajdujące się we wnętrzu nasiono zawiera ogromną dawkę toksyn. Nie wolno więc ryzykować jej zjadania, zwłaszcza przez dzieci.
Psy, konie i bydło mogą zatruć się fragmentami gałęzi w sianie lub zieleninie. Objawy zatrucia pojawiają się szybko: duszność, przyspieszona akcja serca, drgawki. To sytuacje, które wymagają natychmiastowej reakcji weterynarza. Warto więc unikać sadzenia cisa tam, gdzie zwierzęta mają swobodny dostęp.
Lecznicze oblicze cisa. Skąd bierze się jego rola w terapii nowotworów?
Z kory i igieł cisa wyizolowano paklitaksel i inne pochodne taksanów – substancje, które hamują podział komórek nowotworowych i stanowią podstawę nowoczesnych terapii onkologicznych. Paklitaksel to składnik tak zwanej „białej chemii”. To rzadki przykład rośliny, która łączy śmiertelne zagrożenie z ogromnym potencjałem ratowania życia.
Współczesna medycyna nie korzysta już z masowej wycinki cisów. Obecnie związki lecznicze pozyskuje się głównie z hodowli laboratoryjnych i półsyntetycznych procesów. To rozwiązanie pozwoliło ocalić cisy w środowisku naturalnym i równocześnie usprawnić produkcję leku.
W dawnych wiekach cis pojawiał się też w medycynie ludowej, jednak te praktyki były obarczone dużym ryzykiem. Każde dawne zastosowanie powinniśmy traktować wyłącznie jako ciekawostkę, a nie wskazanie medyczne.
Zobacz także: Pokrzyk wilcza jagoda może leczyć i zabijać. Występowanie i ochrona rośliny w Polsce
Cis to drzewo życia i śmierci. Ciekawostki i dawne wierzenia o cisie
Cis od wieków symbolizował nieśmiertelność i granicę między światem żywych a zmarłych. Sadzono go na cmentarzach, w pobliżu świątyń i miejsc kultu. Wierzono, że jego powolny wzrost i długowieczność chronią dusze zmarłych.
W kulturach celtyckich uchodził za drzewo magii i zadumy. Stare legendy mówiły, że jego cień potrafi uspokajać umysł i wzmacniać więź z przodkami. Te przekazy mają charakter wyłącznie symboliczny, ale pokazują, jak wielkie znaczenie miał dla ludzi.
