Lilia złotogłów to jeden z najpiękniejszych dziko rosnących kwiatów w Polsce. Roślina delikatna, a jednocześnie wytrwała, zachwyca nie tylko wyglądem, ale i historią. Choć niektórzy nie zdają sobie sprawy z jej obecności w naszych lasach, lilia złotogłów wciąż występuje w naturze, choć coraz rzadziej. Przyjrzyjmy się bliżej tej wyjątkowej roślinie. Sprawdźmy, gdzie można ją spotkać i dlaczego została objęta ochroną. Wygląda jak egzotyczny okaz z ogrodu botanicznego, a rośnie w stanie naturalnym w naszym kraju.
Spis treści
Lilia złotogłów – piękność polskich lasów
Lilia złotogłów (Lilium martagon) zwraca uwagę charakterystycznym pokrojem i znacznym rozmiarem i pięknym kolorem. Takie rośliny dziko rosnące rzadko widujemy w naszym kraju. Kwiaty lilii złotogłów są purpuroworóżowe z ciemnymi plamkami, a płatki mocno odgięte do tyłu. Przypominają kształtem turecki turban, dlatego w niektórych językach potocznie nazywana jest „lilią turecką”. Kwiaty lilii złotogłów pachną silniej wieczorem i nocą, wabiąc latające wtedy nocne motyle zawisakowate. Zapylane są też przez fruczaka gołąbka – ćmy z rodziny zawisakowatych, ale aktywnej w ciągu dnia.
Roślina dorasta do metra wysokości i często wyróżnia się w runie leśnym swoją posturą. Łodyga jest smukła, a liście ułożone są w charakterystycznych okółkach.
To roślina z rodziny liliowatych, która najlepiej czuje się w warunkach półcienistych. Nie tworzy rozległych kęp, a raczej pojedyncze egzemplarze rozsiane wśród innych roślin. Spotkanie jej na szlaku to zaskoczenie i przyjemność oraz dowód na to, że dany fragment lasu zachował swoją naturalną równowagę.
Zobacz także: Gdzie rośnie czosnek niedźwiedzi? Występowanie czosnku niedźwiedziego w Polsce
Skąd nazwa lilia złotogłów?
Jej nazwa, według artykułu zamieszczonego na stronie Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego, pochodzi od charakterystycznej cebuli, złożonej z dachówkowato ustawionych, złocistożółtych łusek. Nazwa może być związana także z drogocenną tkaniną – złotogłowiem, z której 500 lat temu wykonywano szaty dla monarchów i w ostatecznie została uznana za królewską.
Kiedy kwitnie lilia złotogłów
Lilię złotogłów możemy podziwiać w okresie od czerwca do początków sierpnia. W zależności od stanowiska, wysokości nad poziomem morza i pogody, kwitnienie może rozpocząć się wcześniej lub później. Kwiaty pojawiają się zwykle w górnej części łodygi, a ich liczba waha się od jednego do kilkunastu. Choć są efektowne, zapach ich nie każdemu przypadnie do gustu – bywa dość intensywny.
To właśnie podczas kwitnienia najłatwiej zauważyć tę roślinę w naturze. Jej wyróżniające się kolory odcinają się od zieleni paproci i podszytu, co sprawia, że przykuwa wzrok. Kwiaty zapylane są przez motyle i trzmiele, które przyciąga barwa i budowa korony. Po przekwitnięciu roślina tworzy owoc w formie torebki z nasionami.
Gdzie rośnie rodzima lilia?
W Polsce lilię złotogłów znajdziemy głównie w górach i na pogórzu. Najczęściej występuje w Karpatach i Sudetach, choć sporadycznie spotykana bywa również na niżu. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, a także w górskich zaroślach. Obecnie populacje lilii złotogłów są już małe, złożone z kilku do kilkunastu osobników, występujących zwykle w dużym rozproszeniu. Lubi gleby próchnicze i przepuszczalne, bogate w wapń. Unika miejsc suchych, nasłonecznionych i intensywnie użytkowanych przez człowieka.
Najłatwiej spotkać ją w buczynach karpackich i grądach. Nierzadko rośnie w pobliżu źródeł lub potoków, gdzie panuje stała wilgotność. Często można ją zobaczyć na skrajach leśnych dróg, ale tylko tam, gdzie las nie został przekształcony lub zanieczyszczony. W ostatnich latach liczba stanowisk maleje, dlatego każda informacja o jej występowaniu jest cenna.
Lilia złotogłów w medycynie ludowej i kulturze
Jest rośliną trującą. Lilium martagon zawiera saponiny i flawonoidy. Dawniej kwiaty i cebule stosowano w medycynie ludowej, co prowadziło do niszczenia siedlisk tej pięknej rośliny. Cebule podawano też krowom dojnym, uważano bowiem, że będą miały więcej tłustego mleka, z którego zebrać będzie można dużo śmietany.
Warto wspomnieć też motywie lilii złotogłów, który często pojawia się wśród tradycyjnej ornamentyki podhalańskiej. Motyw ten został wprowadzony do tamtejszego wzornictwa pod koniec XIX wieku przez Witkiewicza, wraz ze „stylem zakopiańskim”.
Dlaczego lilia złotogłów jest pod ochroną
Lilia złotogłów od wielu lat objęta jest w Polsce ochroną prawną. Najpierw była to ochrona ścisła, dziś obowiązuje ochrona częściowa. To oznacza, że nie wolno jej zrywać, wykopywać ani niszczyć stanowisk. Przede wszystkim chroni się ją przed niekontrolowanym zbieraniem kwiatów oraz wykopywaniem cebulek oraz niszczeniem siedlisk.
Roślina ta jest zagrożona głównie przez działalność człowieka. Wycinanie lasów, zalesianie siedlisk nieodpowiednimi gatunkami drzew, a także intensywny ruch turystyczny powodują stopniowe znikanie tej lilii z polskich gór. Nie bez znaczenia są też zmiany klimatyczne i utrata bioróżnorodności. Coraz rzadziej spotykamy owady, które ją zapylają, a bez ich obecności roślina nie wytworzy nasion.
W Polsce prowadzone są działania mające na celu ochronę stanowisk lilii złotogłów. Zdarza się, że rośliny są przesadzane w bezpieczne miejsca lub otaczane opieką w rezerwatach. Mimo to populacja pozostaje rozproszona i nieliczna. Każde nowe stanowisko traktowane jest jako sukces.
Lilia złotogłów w ogrodzie
Choć lilia złotogłów jest gatunkiem chronionym, można ją uprawiać w ogrodzie – pod warunkiem, że rośliny pochodzą z legalnych źródeł. Istnieją szkółki, które rozmnażają tę lilię z nasion lub cebul, bez szkody dla dzikich stanowisk. Uprawa w ogrodzie wymaga jednak cierpliwości.
Zobacz także: Tojad to najbardziej trująca dzika roślina w Polsce. Jednak z upodobaniem sadzimy ją w ogrodach
Najlepiej rośnie w półcieniu, w miejscach chłodnych i przewiewnych. Gleba powinna być żyzna i lekko wilgotna, o odczynie zasadowym lub obojętnym. Warto unikać stanowisk zbyt nasłonecznionych i suchych. Sadzenie cebul najlepiej zaplanować jesienią. Roślina rozwija się powoli, czasem kwitnie dopiero po kilku latach.
W ogrodzie lilia złotogłów wygląda niezwykle naturalnie. Pasuje do ogrodów leśnych i rabat z paprociami, bodziszkami lub orlikami. Choć nie jest rośliną bardzo wymagającą, źle znosi przesadzanie i nadmierną ingerencję. Kiedy zadbamy o dobre warunki, odwdzięczy się kwiatami, które naprawdę trudno pomylić z innymi.
