Dyptam jesionolistny to niezwykła roślina, która fascynuje nas swoim pięknem i niezwykłymi właściwościami. Jednak kryje w sobie paradoks. Jest jednocześnie leczniczy i silnie trujący. W Polsce podlega on ścisłej ochronie i w stanie naturalnym występuje zaledwie na kilku stanowiskach. Czynna ochrona tej wyjątkowej rośliny jest kluczowa dla jej przetrwania. Odkrywamy tajemnice dyptamu, czyli krzewu Mojżeszowego.
Spis treści
Dyptam jesionolistny, znany jako krzew Mojżeszowy
Dyptam jesionolistny (Dictamnus albus) to okazała bylina, która należy do rodziny rutowatych. Osiąga wysokość do 1,2 metra. Ma zgrubiałe kłącze, a jego pędy są silne i sztywne. Liście przypominają jesionowe, są nieparzystopierzaste i połyskujące – stąd jego nazwa gatunkowa.
Kwiaty są duże, mają do 5 cm średnicy i zebrane są w grona na szczycie łodygi. Mogą być bladoróżowe z żyłkami, ale istnieją też odmiany z białymi kwiatami oraz odmiany różowe. Kwitnienie rozpoczyna się w maju i trwa do lipca. Miododajne kwiaty są zapylane przez pszczoły. Owocem dyptamu jest torebka, zawierająca czarne, błyszczące nasiona. Torebka po dojrzeniu pęka, a nasiona są wyrzucane na odległość do 2 metrów.
Dyptam wydziela olejki eteryczne – ich zapach jest silny, cytrynowo-cynamonowy. W cieplejszym klimacie dochodzi do samozapłonu – stąd wzięły się potoczne nazwy rośliny, takie jak „gorejący krzew” lub „krzew Mojżesza”. Nie ma pewności, czy to faktycznie biblijny, płonący krzew Mojżesza. W naszym klimacie zjawisko to nie było obserwowane.
Zobacz także: Tojad to najbardziej trująca dzika roślina w Polsce. Jednak z upodobaniem sadzimy ją w ogrodach
Gdzie w Polsce występuje dyptam – wymagania i siedliska
Dyptam jesionolistny to gatunek reliktowy. Jest on skrajnie rzadki w naszej florze i podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Dyptam jesionolistny wymaga ochrony czynnej. Został uznany za krytycznie zagrożony – ma status CR w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin, należy też do Polskiej Czerwonej Listy.
Jego populacje w Polsce są silnie pofragmentowane. Obecnie rośnie na czterech stanowiskach – dwa z nich są naturalne. Są to rezerwat „Kulin” koło Włocławka i rezerwat „Grabowiec” koło Pińczowa. Stanowisko w Dąbrowie Górniczej jest niepewne. Podobnie to koło Książa Wielkiego – mogą być to rośliny zbiegłe z uprawy.
Dyptam jest gatunkiem ciepłolubnym, jednak jest odporny na mróz w Polsce. Lubi miejsca słoneczne, ale toleruje umiarkowane zacienienie. Rośnie na glebach zasobnych w wapń, przepuszczalnych, żyznych, lekko wilgotnych lub suchych. Odczyn gleby powinien być zasadowy. Często występuje na rędzinie wapiennej.
Naturalne siedliska dyptamu zarastają. Proces sukcesji prowadzi do powstania cienia, którego dyptam nie toleruje, a inwazyjne gatunki także zagrażają tej unikalnej roślinie. Działania ochronne są niezbędne. Przede wszystkim usuwamy drzewa i krzewy oraz tworzymy luki i prześwity w lesie. Chronimy też dyptam w ogrodach botanicznych – nasiona są zabezpieczane w bankach, dzięki czemu możliwa jest uprawa roślin odmian botanicznych.
Właściwości lecznicze dyptamu
Dyptam zawiera wiele związków aktywnych, które mogą mieć właściwości lecznicze, które wykorzystywane są w fitoterapii. Ziele dyptamu zawiera furanokumaryny, a także alkaloidy furanochinolinowe.
Dyptam działa wzmacniająco, oczyszczająco, moczopędnie, wykrztuśnie, rozkurczowo, a także antyseptycznie. Stosowany jest zewnętrznie w łagodzeniu dolegliwości skórnych, podrażnień, zmian alergicznych, egzemowych i łuszczycowych. Może być także stosowany wewnętrznie, zwłaszcza w postaci naparów i nalewek. Reguluje krążenie, wspomaga trawienie, a także może mieć wpływ na układ sercowo-naczyniowy.
Dyptam słynie ze swoich olejków eterycznych, które mają silne działanie antyseptyczne. Ich głównym składnikiem jest monoterpen limonen. W olejkach znajdują się też terpinolen i myrcen.
Dyptam był dawniej używany w medycynie ludowej. Stosowano go między innymi jako antidotum na ukąszenia żmii. Miał też zastosowanie w ciężkich schorzeniach – na przykład odwar z ziela dyptamu używano przeciw dżumie, a nasiona rośliny były lekarstwem na padaczkę.
Dlaczego dyptam jest niebezpieczny
Dyptam może wywoływać poparzenia skóry. Nazywamy to fitofotodermatozami. Powodują je furanokumaryny, takie jak psoralen czy bergapten, które znajdują się w roślinie. Odpowiadają za to też alkaloidy furanochinolinowe. Na przykład dyktamnina. Związki te rozpuszczają się w olejku eterycznym.
Roślina jest pokryta gruczołami wydzielniczymi, które są widoczne gołym okiem. Pokrywają górną część rośliny i obejmują kwiaty oraz owocostany. Dotknięcie kwiatostanu może uszkodzić włoski, co uwalnia związki uczulające. Po kontakcie z rośliną na skórze mogą powstać bąble surowicze. Dlatego przy kontakcie z dyptamem należy zachować dużą ostrożność, szczególnie w słoneczne dni.
Zobacz także: Gdzie rośnie lilia złotogłów i dlaczego jest zagrożona?
Uprawa krzewu Mojżeszowego w ogrodzie
Dyptam jest chętnie uprawiany w ogrodach z uwagi na wyjątkowe walory dekoracyjne. Może być sadzony pojedynczo lub w większych grupach. Wtedy tworzy piękne kompozycje. To trwała i długowieczna bylina.
Uprawa dyptamu z nasion w warunkach domowych jest trudna. Wysiewamy nasiona w lutym-marcu do osłoniętych skrzynek. Następnie siewki przesadzamy do doniczek, a na stałe miejsce sadzimy we wrześniu. Odległość między roślinami powinna wynosić 40×50 cm. Zaczyna kwitnąć od trzeciego roku. Dyptam rosnący w ogrodzie źle znosi przesadzanie, szczególnie starsze okazy nie lubią zmiany miejsca. Dyptam zaczyna kwitnąć od trzeciego roku.
Wymaga słonecznego stanowiska. Gleba powinna być przepuszczalna, zasobna w wapń. Preferuje odczyn zasadowy.
Źródła:
- www.ogrod.uw.edu.pl/baza-wiedzy/dyptam-jesionolistny/
- atlas-roslin.pl/gatunki/Dictamnus_albus.htm
- siedliska.gios.gov.pl/images/pliki_pdf/publikacje/pojedyncze_metodyki_dla_gat_roslin/Dictamnus-albus_przewodnik.pdf
